Początki Reszla wiążą się ze staropruską Barcją. W 1241 roku zakon krzyżacki wzniósł nad Sajną drewniano-ziemną strażnicę, prawdopodobnie w miejscu lub w pobliżu wcześniejszej osady Prusów. Warownia miała strzec szlaku prowadzącego znad Zalewu Wiślanego przez Lidzbark Warmiński na wschód. Już w 1242 roku została zniszczona podczas walk z Prusami, następnie odbudowana w 1249 roku i ponownie zburzona w czasie drugiego powstania pruskiego w 1262 roku. Nazwa Reszel – zapisywana dawniej między innymi jako Resel, Resl i Resil – ma pochodzenie pruskie.

W 1254 roku gród przekazano biskupom warmińskim, choć ich władza na tym obszarze utrwaliła się dopiero pod koniec XIII wieku. Obok warowni rozwijała się osada handlowa i rzemieślnicza. 12 lipca 1337 roku, podczas wakatu na tronie biskupim, kapituła warmińska wystawiła dokument lokacyjny miasta na prawie chełmińskim. Organizatorem lokacji był biskupi namiestnik Henryk z Lutr, a zasadźcą i pierwszym sołtysem – mistrz Elerus, prawdopodobnie przybyły z Braniewa. Przywilej został potwierdzony w 1340 roku przez biskupa Hermana z Pragi. Reszel stał się jednym z dwunastu historycznych miast Warmii, lokowanych od XIII do końca XIV wieku.

Tekst aktu lokacyjnego Reszla

Średniowieczny rozwój miasta

Reszel rozwijał się szybciej, niż przewidywali jego założyciele. Już około 1370 roku obok Starego Miasta powstało Nowe Miasto, objęte wspólnym systemem obronnym. W XV wieku Reszel był drugim – po Braniewie – miastem Warmii pod względem wielkości i znaczenia.

W średniowieczu ukształtował się zachowany do dzisiaj układ urbanistyczny z centralnie położonym rynkiem i siecią ulic wychodzących z niego pod kątem prostym. Miasto miało ratusz, kościół parafialny pod wezwaniem Świętych Apostołów Piotra i Pawła, klasztor augustianów, szpitale-przytułki, składy handlowe, młyny, mury obronne i bramy miejskie.

W drugiej połowie XIV wieku powstał również niezwykle nowoczesny jak na swoje czasy system doprowadzania wody. W 1389 roku biskup Henryk Sorbom zezwolił na skierowanie do miasta części wód płynących od strony jeziora Klewno.

Murowany zamek biskupów warmińskich zaczęto wznosić około połowy XIV wieku, a zasadnicze prace zakończono około 1400 roku. Warownia była siedzibą burgrabiego i centrum administracyjnym komornictwa reszelskiego. Położenie na stromym wzniesieniu, ponad zakolem Sajny, czyniło z niej jeden z najważniejszych punktów obronnych we wschodniej części Warmii.

Irena Janosz-Biskupowa, „Rozwój przestrzenny miasta Reszla”, 1961">Irena Janosz-Biskupowa, „Rozwój przestrzenny miasta Reszla”

Po bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku Reszel otworzył bramy wojskom króla Władysława Jagiełły, lecz polska obecność trwała krótko. W 1440 roku miasto przystąpiło do Związku Pruskiego, skupiającego miasta i rycerstwo przeciwne władzy zakonu krzyżackiego. Podczas wojny trzynastoletniej Reszel kilkakrotnie przechodził z rąk do rąk.

Na mocy II pokoju toruńskiego z 1466 roku Warmia znalazła się w granicach Korony Królestwa Polskiego jako część Prus Królewskich. Reszel nadal pozostawał jednak pod bezpośrednią władzą biskupów warmińskich i zachował swój dotychczasowy ustrój. Rozwój miasta zahamowała wojna księża, zwana również wojną popią, toczona w latach 1467–1479 o obsadę biskupstwa warmińskiego.

Reszel w granicach Rzeczypospolitej

Kolejna wojna polsko-krzyżacka wybuchła w 1519 roku. 1 kwietnia 1520 roku król Zygmunt Stary skierował do reszelskiego zamku czterystuosobową załogę czeską. W okolicach miasta stacjonowały także oddziały tatarskie walczące po stronie polskiej. W sierpniu zostały one zaatakowane i rozbite przez wojska wielkiego mistrza Albrechta Hohenzollerna. Krzyżacy jeszcze dwukrotnie próbowali zdobyć Reszel, ale umocnione miasto i zamek obroniły się.

Traktat krakowski i hołd pruski z 1525 roku zakończyły konflikt. Prusy Zakonne zostały przekształcone w świeckie Prusy Książęce, pozostające lennem króla polskiego, natomiast położenie państwowe Reszla nie uległo zmianie. Miasto nadal należało do biskupiej Warmii w granicach Rzeczypospolitej. Rozpoczął się trwający ponad sto lat okres względnego pokoju.

W XVI i XVII wieku Reszel był znanym ośrodkiem rzemiosła. Działały tu warsztaty snycerskie, rzeźbiarskie, kowalskie, złotnicze, sukiennicze, szewskie i garncarskie. Towary trafiały nie tylko na rynek lokalny, lecz także do licznych pielgrzymów podążających do pobliskiej Świętej Lipki. Od XVI wieku zwiększał się napływ ludności polskojęzycznej, zwłaszcza z Mazowsza. W kościele poaugustiańskim, a później w kolegium jezuickim, działali polscy kaznodzieje.

Jezuici przybyli do Reszla w 1631 roku po zajęciu Braniewa przez Szwedów. 3 grudnia 1632 roku rozpoczęło działalność kolegium, którego istnienie ostatecznie zatwierdzono w 1642 roku. Było to studium niższe przygotowujące uczniów do dalszej nauki, między innymi w Braniewie. Szkoła szybko stała się ważnym ośrodkiem kultury i edukacji, przyjmującym także uczniów protestanckich i pochodzących z rodzin chłopskich.

Rozwojowi miasta zagrażały wojny, pożary i epidemie. W czasie potopu szwedzkiego w 1656 roku Reszel zajęły wojska elektora brandenburskiego, sprzymierzonego wówczas ze Szwecją. W 1704 roku miasto i zamek ponownie dostały się w ręce szwedzkie. Szczególnie tragiczna była epidemia dżumy z lat 1709–1710, która pochłonęła około tysiąca mieszkańców miasta i okolicy.

Pod panowaniem pruskim

Pierwszy rozbiór Rzeczypospolitej w 1772 roku zakończył ponadtrzystuletni okres przynależności Warmii do państwa polskiego. Reszel został włączony do Królestwa Prus. Dawny samorząd miejski w praktyce zniesiono, a miejscowe władze podporządkowano administracji centralnej.

Pruska ankieta statystyczno-podatkowa z 1772 roku wykazała w Reszlu 3030 mieszkańców, 29 budynków publicznych i 132 domy prywatne. Miasto było wówczas trzecim pod względem liczby mieszkańców ośrodkiem Warmii – po Braniewie i Lidzbarku Warmińskim – i znacznie przewyższało ówczesny Olsztyn. W 1773 roku powołano pierwszego burmistrza działającego w pruskim systemie administracyjnym.

Pod koniec XVIII wieku proboszczem w Reszlu był Marcin Krasicki, brat biskupa warmińskiego i poety Ignacego Krasickiego, który odwiedzał miasto. Z tym okresem wiąże się opowieść o urnie grobowej znalezionej w okolicy Reszla. Nie została ona jednak – jak dawniej podawano – odkryta wspólnie przez braci Krasickich. W 1780 roku Ignacy Krasicki przesłał znalezioną koło Reszla urnę królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu za pośrednictwem hrabiego Bogusława Dönhoffa.

Kamila Wróblewska, „Portrety Bogusława Dönhoffa”

W 1780 roku władze pruskie urządziły w zamku więzienie. Katastrofalny pożar z 27 i 28 maja 1806 roku strawił niemal całe miasto, w tym ratusz, drewnianą zabudowę i część zamku. 21 czerwca 1807 roku spłonęła pozostała część warowni. Z zamieszania skorzystali więźniowie, z których część zbiegła do znajdujących się w okolicy wojsk polskich i napoleońskich.

Barbara Zdunk – między historią a legendą

W nocy z 16 na 17 września 1807 roku w Reszlu wybuchł kolejny pożar. Spłonęło sześć domów, a dwie osoby poniosły śmierć. O podpalenie oskarżono Barbarę Zdunk. Sąd miejski skazał ją 22 czerwca 1808 roku na śmierć przez spalenie. Sprawa przechodziła następnie przez kolejne instancje pruskiego wymiaru sprawiedliwości, a z aktami zapoznali się urzędnicy w Królewcu i Berlinie oraz król pruski.

Egzekucję wykonano 21 sierpnia 1811 roku na wzgórzu szubienicznym przy drodze do Korsz. Według późniejszych opracowań kat najpierw udusił skazaną, a dopiero potem spalono jej ciało.

Barbarę Zdunk często przedstawia się jako „ostatnią czarownicę Europy”. Jest to jednak legenda powstała znacznie później. Zachowane dokumenty nie mówią o oskarżeniu o czary – Zdunk sądzono za podpalenie. Nie można też z całą pewnością uznać jej egzekucji za ostatnie europejskie spalenie na stosie. Był to natomiast jeden z ostatnich wyroków tego rodzaju wykonanych na mocy orzeczenia sądu. Wina Barbary Zdunk również nie została dowiedziona w sposób, który odpowiadałby dzisiejszym standardom postępowania karnego.

Ustalenia historyków dotyczące sprawy Barbary Zdunk

Reszel w XIX i pierwszej połowie XX wieku

Odbudowa po pożarach zmieniła wygląd miasta. W 1815 roku na fundamentach dawnego ratusza wzniesiono istniejący do dziś budynek klasycystyczny. W 1822 roku zrujnowany zamek przekazano gminie ewangelickiej, która przebudowała jego południowe skrzydło na kościół. Kolejny wielki pożar, w 1841 roku, zniszczył 74 budynki.

W 1818 roku Reszel został siedzibą nowo utworzonego powiatu reszelskiego. Urząd powiatowy przeniesiono jednak w 1862 roku do Biskupca, choć nadal używano nazwy „powiat reszelski”. Miasto rozwijało się wolniej niż większe ośrodki regionu. Jedną z przyczyn było wytyczenie w 1835 roku szosy z Warszawy do Królewca przez Biskupiec i Bisztynek, z pominięciem Reszla.

Mimo to stopniowo unowocześniano miejscową gospodarkę. W 1877 roku Friedrich Fest założył odlewnię żeliwa i fabrykę maszyn rolniczych. W 1898 roku uruchomiono nową sieć wodociągową, rok później centralę telefoniczną, a w 1907 roku gazowe oświetlenie ulic. Dopiero w 1908 roku Reszel uzyskał połączenie kolejowe z Sątopami-Samulewem i Nowym Młynem. W latach 1918–1922 powstała nowa kanalizacja, a w 1924 roku miasto zelektryfikowano.

25 sierpnia 1914 roku Reszel na krótko zajęły wojska rosyjskie. W 1917 roku pożar strawił południową pierzeję rynku. Po I wojnie światowej przyszłość południowej Warmii rozstrzygał plebiscyt z 11 lipca 1920 roku. W Reszlu zdecydowanie zwyciężyła opcja pozostania w Prusach Wschodnich i w granicach Niemiec. Na wynik wpływał również udział osób urodzonych na obszarze plebiscytowym, lecz mieszkających już poza nim – wśród 3255 głosujących w mieście 1157 przyjechało z zewnątrz.

W okresie międzywojennym Reszel pozostawał przede wszystkim miastem szkolnym, urzędniczym, rzemieślniczym i rolniczym. W 1921 roku rozpoczęła działalność Szkoła Gospodarstwa Wiejskiego. Powstawały nowe osiedla mieszkaniowe, rozwijała się infrastruktura miejska, a liczba ludności wzrosła z 4171 w 1921 roku do około 5050 w 1939 roku.

Od początku XIX wieku częścią społeczności miasta byli również Żydzi. Największą liczebność – około 140 osób – miejscowa gmina żydowska osiągnęła około 1880 roku. W 1932 roku liczyła już tylko 28 członków. Po objęciu władzy przez nazistów reszelskich Żydów zmuszano do sprzedaży majątku i emigracji. Osoby, które pozostały, zostały wywiezione do getta w Olsztynie, a następnie deportowane i zamordowane.

Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN – historia społeczności żydowskiej w Reszlu

Po 1945 roku

Pod koniec stycznia 1945 roku Reszel zajęła Armia Czerwona. Miasto uniknęło całkowitego zniszczenia historycznego centrum, jednak uszkodzona została część zabudowy oraz infrastruktury komunalnej. Powojenne zestawienia wskazywały na zniszczenie około 20 procent budynków mieszkalnych i przemysłowych oraz znacznej części sieci wodociągowej, kanalizacyjnej, elektrycznej i gazowej.

W 1945 roku Reszel znalazł się ponownie w granicach państwa polskiego. Nastąpiła niemal całkowita wymiana ludności: większość dotychczasowych mieszkańców uciekła, została ewakuowana lub wysiedlona, natomiast do miasta przybywali osadnicy z różnych części Polski, w tym z ziem wschodnich włączonych do Związku Radzieckiego. W pierwszych powojennych zestawieniach odnotowano około 850 mieszkańców, a w 1946 roku – 1212.

Pierwszym powojennym burmistrzem został Zygmunt Plejznerowski. Stopniowo uruchamiano szkołę, szpital, pocztę i hotel. Wznowiła działalność dawna fabryka maszyn i odlewnia Festa, przekształcona później w państwowy zakład przemysłu maszynowego, znany następnie jako REMA. Powstała również rozlewnia piwa i wód gazowanych oraz inne zakłady usługowe i spółdzielcze. W 1959 roku Reszel liczył już około 4100 mieszkańców, a w latach siedemdziesiątych liczba ludności przekroczyła pięć tysięcy.

Zmieniała się przynależność administracyjna miasta. Powojenny powiat reszelski, mający siedzibę w Biskupcu, został w 1958 roku przemianowany na powiat biskupiecki. Z początkiem 1973 roku miasto i nowo utworzoną gminę Reszel włączono do powiatu kętrzyńskiego. Po likwidacji powiatów w 1975 roku Reszel należał bezpośrednio do województwa olsztyńskiego. Od 1 stycznia 1999 roku znajduje się w powiecie kętrzyńskim i województwie warmińsko-mazurskim.

Historia administracyjna gminy Reszel

Ważnym wydarzeniem była rewaloryzacja reszelskiej starówki i zamku. W latach 1976–1985 przeprowadzono generalny remont warowni, a w 1985 roku rozpoczęła działalność Galeria „Zamek”, początkowo jako oddział Muzeum Warmii i Mazur. Zamek stał się miejscem wystaw, plenerów i spotkań artystycznych. Z Reszlem związali się między innymi Bolesław Marschall i Franciszek Starowieyski.

Galeria „Zamek” w Reszlu

Reszel współczesny

Przemiany gospodarcze po 1989 roku ograniczyły znaczenie miejscowego przemysłu. W 1989 roku zakończono kolejowy ruch pasażerski do Reszla, a kilka lat później także towarowy. Tory rozebrano w 2006 roku. Coraz większą rolę zaczęły odgrywać turystyka, usługi, niewielkie przedsiębiorstwa oraz ochrona i promocja dziedzictwa kulturowego.

Od 2001 roku w zamku działają hotel, restauracja, galeria sztuki i ekspozycje muzealne. Zachowany średniowieczny układ miasta, gotycki zamek i kościół, klasycystyczny ratusz, dawne kolegium jezuickie, mosty nad Sajną oraz park miejski należą do najważniejszych walorów Reszla.

12 lipca 2004 roku Rada Miejska jako pierwsza w Polsce podjęła uchwałę o przystąpieniu do ruchu Cittaslow. W listopadzie 2005 roku na reszelskim zamku podpisano list intencyjny w sprawie utworzenia polskiej sieci, a 13 kwietnia 2007 roku Reszel, Biskupiec, Bisztynek i Lidzbark Warmiński zostały formalnie przyjęte do międzynarodowego stowarzyszenia. Reszel jest dzięki temu uznawany za pierwsze polskie miasto Cittaslow i jednego z założycieli krajowej sieci „miast dobrego życia”.

Historia Reszla w sieci Cittaslow

Współczesny Reszel mierzy się jednak z problemami typowymi dla małych miast północno-wschodniej Polski: starzeniem się mieszkańców, ujemnym przyrostem naturalnym, migracją młodych ludzi i ograniczoną liczbą miejsc pracy. Według danych GUS 30 czerwca 2025 roku miasto liczyło 3925 mieszkańców, a cała gmina 6467. Pod koniec 2025 roku na pobyt stały było zameldowanych w mieście 3950 osób – o ponad pięćset mniej niż w 2018 roku.

Raport o stanie Gminy Reszel za 2025 rok

Mimo zmian granic, państw i ludności Reszel zachował wyjątkową ciągłość przestrzenną. Dzisiejsze miasto jest wspólnym dziedzictwem Prusów, mieszkańców biskupiej Warmii, Polaków, Niemców i powojennych osadników. Jego największą wartością pozostaje nie tylko bogaty zespół zabytków, lecz także czytelna w układzie ulic i budowli opowieść o ponad siedmiu stuleciach miejskiej historii.